Είμαι μία ξένη που σας
μιλάει: «Η ξένη» είναι πράγματι ο τίτλος του άρθρου που ο Ρολάν Μπαρτ
μου αφιέρωσε στο Λογοτεχνικό δεκαπενθήμερο του 1970, με την ευκαιρία της
έκδοσης του πρώτου βιβλίου μου στα γαλλικά από την άφιξή μου στο Παρίσι
τον Δεκέμβριο του 1965.
Τι είναι ένας ξένος, ή μία ξένη; Μια τραγωδία; Μια επιλογή; Μια εφεξής κανονική κατάσταση μέσα στην αδυσώπητη παγκοσμιοποίηση; Πώς μπορεί κανείς να είναι ξένος;
Θα μοιραστώ μαζί σας μερικά προσωπικά συναισθήματα και ορισμένες
γενικότερες σκέψεις - που αντιτίθενται στον Διαφωτισμό και είναι το
αποτέλεσμα μιας ρήξης με την παράδοση (Tocqueville, Arendt) – τις οποίες
θα βρείτε πιο ανεπτυγμένες στο βιβλίο μου «Ξένοι απέναντι στον εαυτό μας» (Fayard, 1988)…Ξένος: οργή πνιγμένη στο βάθος του λαιμού μου, μαύρος άγγελος που προκαλεί αναταραχή στη διαφάνεια, αδιαφανές ίχνος, ανεξιχνίαστο. Εικόνα του μίσους και του Άλλου, ο ξένος δεν είναι ούτε το ρομαντικό θύμα της οικογενειακής μας ραστώνης, ούτε ο εισβολέας που είναι υπεύθυνος για όλα τα δεινά της πόλης. Ούτε η εν εξελίξει αποκάλυψη, ούτε ο εχθρός που πρέπει να αποκλεισθεί άμεσα προκειμένου να ειρηνεύσει η ομάδα.
Παραδόξως, ο ξένος ζει μέσα μας: αυτό είναι το κρυφό πρόσωπο της ταυτότητάς μας, ο χώρος που καταστρέφει το σπίτι μας, ο χρόνος όπου χάνεται η κατανόηση και η συμπάθεια. Για να αναγνωρίσουμε εκ νέου τον εαυτό μας, πρέπει να πάψουμε να τον απεχθανόμαστε εντός μας.
Το (λακανικό) Σύμπτωμα που κάνει το «Εμείς» προβληματικό, ίσως αδύνατο, αρχίζει όταν το ξένο γεννιέται ως η συνείδηση της διαφοράς μου και τελειώνει όταν όλοι αναγνωρίζονται ως ξένοι, αρνητές των δεσμών και των κοινοτήτων.
Ο «ξένος» που ήταν ο «εχθρός» στις πρωτόγονες κοινωνίες, μπορεί να εξαφανιστεί στις σύγχρονες κοινωνίες;
Μια κρυφή πληγή, συχνά άγνωστη στον εαυτό του, ωθεί τον ξένο στην περιπλάνηση… «Δεν είστε εσείς που με έχετε αδικήσει," … "ήμουν εγώ που επέλεξε να φύγει"… Η απόρριψη από τη μια πλευρά, η μη αποδοχή από την άλλη: αν κάποιος έχει τη δύναμη να μην υποκύψει σε αυτό, απομένει να αναζητεί μια διαδρομή… ο ξένος είναι έτοιμος να φύγει. Κανένα εμπόδιο δεν μπορεί να τον σταματήσει, και όλα τα δεινά, όλες οι προσβολές, όλες οι απορρίψεις του είναι αδιάφορες στην αναζήτηση του αόρατου μέρους που υποσχέθηκε στον εαυτό του, αυτής της χώρας που δεν υπάρχει, αλλά η οποία βρίσκεται στα όνειρά του...
Θα επανέλθω σε αυτό που ωθεί μακριά και κατοικεί τον ξένο, οριστικά, ως μία ύπαρξη χωρίς συγκεκριμένη ταυτότητα, της οποίας το σπίτι είναι το ταξίδι («Στο δρόμο είναι η πατρίδα», δήλωνε ο Άγιος Αυγουστίνος), …η ταυτότητα είναι ένα ερωτηματικό: επώδυνη ή εκστατική. Η διάσταση αυτή αναφύεται από την μεταφυσική ή τη φιλοσοφία: (…)
…διαπιστώνουμε ότι είναι τα φιλοσοφικά κινήματα (οι στωικισμοί -ελληνικός και λατινικός- με τον κοσμοπολιτισμό τους) και τα θρησκευτικά (ο πρωτοχριστιανισμός), που, υπερβαίνοντας τον πολιτικό ορισμό του ανθρώπου, του αποδίδουν δικαιώματα τα οποία είναι ίσα με εκείνα των πολιτών, αλλά τα οποία ασκούνται μόνο στο πλαίσιο μια υπερβατικής πόλης, μιας πόλης πνευματικής. Αυτή η απόλυτη λύση των δεινών της ξενότητας από ορισμένες θρησκείες έρχεται αντιμέτωπη, όπως γνωρίζουμε πολύ καλά, με τα δικά τους όρια και το δικό τους δογματισμό: Οι φανατικοί δημιουργούν νέους ξένους, αυτούς που δεν συμμερίζονται τη δική τους πίστη, και τους οποίους εξορίζουν ή διώκουν...
Ακόμη, τι είναι σωστό, τα ανθρώπινα δικαιώματα ή τα πολιτικά δικαιώματα; Αυτή η διαφορά, της οποίας η Hannah Arendt έχει σκιαγραφήσει τη γενεαλογία, αλλά και τον εκφυλισμό -που οδήγησε στον ολοκληρωτισμό– είναι εμφανής κατ’ αρχήν στο «πρόβλημα των ξένων» στις σύγχρονες κοινωνίες. Η δυσκολία που προκάλεσε το ζήτημα της ξενότητας περιέχεται στο αδιέξοδο της διάκρισης μεταξύ πολίτη και ανθρώπου: είναι αλήθεια ότι, για τη δημιουργία των δικαιωμάτων των ανθρώπων ενός πολιτισμού ή ενός έθνους - ορθολογικού και συνειδητά δημοκρατικού - είμαστε υποχρεωμένοι να αφαιρέσουμε αυτά τα δικαιώματα από τους μη-πολίτες, δηλαδή από τους άλλους ανθρώπους, τους ξένους. Αυτή η προσέγγιση σημαίνει - στην ακραία συνέπειά της - ότι ένας άνθρωπος είναι περισσότερο ή λιγότερο πολίτης. Και ακόμα, εκείνος που δεν είναι πολίτης, δεν είναι αρκετά άνθρωπος. (σ.σ. από εδώ εκκινεί ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν για να μιλήσει για τον homo sacer, που δεν έχει κανένα δικαιώμα).
.............................
Η έννοια του Φρόυντ για την «αγχογόνο ξενότητα» μας καλεί να αντιμετωπίσουμε τις παθιασμένες αντιδράσεις που προκαλεί ο ξένος. Ο «παράξενος ξένος» στον οποίο γυρίζουμε την πλάτη και τον οποίο απορρίπτουμε ή καταδιώκουμε, που μας απειλεί ή τον οποίο η φιλανθρωπία μας υποδέχεται, δεν υπάρχει από μόνος του σύμφωνα με τον Φρόυντ. Αυτός ξυπνά τους φόβους μας και τις πληγές που μας κατοικούν, τις οποίες λησμονήσαμε -απωθήσαμε- λογοκρίναμε, και τις συναντάμε στον Άλλο (σ.σ. στο νέο ξένο. Αυτόν που μας ξυπνάει ότι είμασταν κι εμείς πριν).
Δεν μπορούμε να εξαλείψουμε τον ξένο, λέει η ψυχανάλυση, καθώς κάθε ιδιαιτερότητα συνιστά και προκαλεί -στον άλλο- αγάπη και μίσος. Αλλά μπορείτε να τη γνωρίσετε για να τη δεχτείτε καλύτερα στους άλλους. Γιατί δαμάζοντας τις παραξενιές, φόβους-άγχοι-βία και απορρίψεις που μας κατοικούν, παρέχοντας νόημα στην ίδια μας την ξενότητα, προετοιμάζουμε τη ζωή για τη συμφιλίωση, για το «εσωτερικό άγγιγμα» (οικείωση), την οικουμενική συμφιλίωση που διέπει την καθολικότητα του ανθρώπινου γένους. Αυτή η ψυχαναλυτική προσέγγιση της δυστυχίας που προκαλεί η ξενότητα, μας καλεί σε μία εξατομικευμένη αντιμετώπιση των μεταναστών δίκην φιλοξενούμενων. Αλλά δεν λύνει το πρόβλημα των ξένων. Αυτή η λύση είναι προφανές ότι πρέπει να προστεθεί στις οικονομικές, κοινωνικές και νομοθετικές ρυθμίσεις. Αλλά εσωτερικεύοντας το πολιτικό διακύβευμα, γινόμαστε υπεύθυνοι και πιστοποιούμε ότι ο καθολικός ανθρωπισμός είναι μία λεπτή και χρονοβόρα εμπειρία, για την ανοικοδόμηση της ενικότητας.
……………………………………………….
Ο ξένος, που έχει θεωρηθεί ως η ευκαιρία για το άνοιγμα της ομάδας σε μεγαλύτερη αδελφοσύνη, συνεχίζει να μεταφέρει σε άντρες και γυναίκες του 21ο αιώνα το μήνυμα της οικουμενικότητας. Αλλά η σύγχυση από αυτή την παράξενη επιλογή προκύπτει μία επιβάρυνση που επιτείνει την ευθραυστότητα της ανθρώπινης κατάστασης και επιδεινώνει τις αναζητήσεις νοήματος μετατρέποντάς τες σε ιδεαλιστικές ασθένειες, όπως το ριζοσπαστικοποιημένο κακό που εξαπλώνεται υπογείως μέσω των ιερών πολέμων. Δεν ορίζουμε τον ξένο ως μία κατάσταση προφήτη ή βάρβαρου: πηγή διαφωτιστικών διερωτήσεων, αλλά και πηγή θανάσιμου φανατισμού. Δεν τον δαιμονοποιούμε. Αντιθέτως, υποδεχόμαστε -τον/την ξένη στην ιδιαιτερότητά του, τα αδιέξοδά του που είναι και δικά μας, που μας αφορούν, που είναι κοινά.
Η εθνική ταυτότητα δεν είναι αισθητή, καθώς βρίσκεται σε επιταχυνόμενη αλλαγή. Στη Γαλλία, στο τέλος του 20ου αιώνα, καθένας είναι προορισμένος να μείνει ο ίδιος όπως και ο άλλος. Χωρίς να ξεχνά την καταγωγική κουλτούρα του, αλλά σχετικοποιώντας την σε σημείο που να την κάνει όχι μόνο γειτονική, αλλά επίσης εναλλακτική με αυτή των άλλων. Μία νέα ομογενοποίηση είναι ελάχιστα πιθανή και ίσως ελάχιστα επιθυμητή. Η ρητορική του Εθνικού Μετώπου της Λεπέν είναι αντιδραστική, οπισθοδρομική και αυτοχειριαστική χωρίς τα παρηγορητικά προσχήματά της. Οδεύουμε στην κατεύθυνση ενός έθνους-παζλ δημιουργημένου από ποικίλες ιδιαιτερότητες, εκ των οποίων κυρίαρχη είναι η ψηφιακή που παραμένει για την ώρα γαλλική-αλλά μέχρι πότε;
Στο ενδεχόμενο απουσίας ενός νέου κοινοτικού συνδέσμου -μιας θρησκείας που θα ενσωματώνει τους περιπλανώμενους και τους διαφορετικούς σε μία νέα συναίνεση, μία πνευματική ομοθυμία, άλλη από την τρέχουσα που είναι «περισσότερα χρήματα και καταναλωτικά αγαθά για όλο τον κόσμο»-, οδηγούμαστε, για πρώτη φορά στην ιστορία, να ζούμε με τους διαφορετικούς εγγράφοντάς τους στους προσωπικούς ηθικούς μας κώδικες… Μία παράδοξη κοινότητα αναδύεται, αποτελούμενη από ξένους, που αποδέχεται ο ένας τον άλλον στο μέτρο που και οι ίδιοι αναγνωρίζουν τον εαυτό τους ως ξένο. Η πολυεθνική κοινωνία θα είναι έτσι το αποτέλεσμα μιας ακραίας ιδιαιτερότητας, αλλά έχοντας συνείδηση των δυσανεξιών και των ορίων της…
*17ème édition du cycle de conférences «Droit, Liberté et Foi »: « L'ÉTRANGER», 1 octobre 2014, Collège des Bernardins
Επιλογές και Μετάφραση αποσπασμάτων της ομιλίας της Τζούλιας Κρίστεβα από τον Γιώργο Χ. Παπασωτηρίου για το Artinews.gr,http://artinews.gr/
